>Systeemdenken en causale lussen als basis voor de dialoog over onderwijskwaliteit

>

Ik heb geprobeerd het inzicht van mijn vorige blogpost weer te geven in bijgaand causaal schema. In het kort komt het neer op de redenering: “Te veel nadruk op smalle kwaliteit van onderwijs leidt tot uitholling van de professionaliteit van leraren.”
Deze manier van weergeven heb ik ontleend aan het boek  ‘Natuurlijk leren: Systeemdenken in een lerende school’ van Jan Jutten. Jutten werkt hier het begrip systeemdenken, een van de beroemde vijf disciplines van Peter Senge, op een heel praktisch bruikbare manier uit voor het onderwijs. Stap voor stap legt hij uit hoe het opstellen en het gebruik van deze schema’s, de zogenaamde ‘causale lussen’, kan bijdragen aan het voeren van de dialoog in de klas en de lerarenkamer, maar ook daarbuiten. 
klik op de afbeelding voor vergroting
Het schema begint bij de ‘algemene tevredenheid’ over het onderwijs. Als die daalt, leidt dit op korte termijn tot aandacht voor kwaliteit in smalle zin: leerresultaten, doorstromingscijfers, rendement van scholen. Dat gaat op langere termijn ten koste van de aandacht die geschonken wordt aan de ‘brede kwaliteit’: inspiratie, vertrouwen, bevlogenheid, vriendschap. Dat effect versterkt zichzelf; naarmate er meer over smalle kwaliteit gesproken wordt, is er minder ruimte om het over brede kwaliteit te hebben.
Op korte termijn heeft het effect (gele cyclus): aandacht voor leerresultaten zorgt ervoor dat scholen betere resultaten gaan boeken. Zo stijgt bijvoorbeeld het aantal leerlingen uit PO dat een advies voor havo en vwo krijgt.  Echter, op langere termijn (oranje cyclus) holt het de aantrekkelijkheid van het beroep uit, omdat de professionele ruimte van leraren door de overmatige aandacht op cijfers en systemen uitgehold wordt. Daardoor komen er minder leraren met een brede beroepsopvatting, en daalt uiteindelijk de tevredenheid van ouders en leerlingen over het onderwijs alleen maar verder. Want waar is die docent gebleven, die wat meer doet voor z’n leerlingen, die echt bevlogen is in zijn vak, en leerlingen weet te inspireren als persoon?
De oplossing zit in de paarse cyclus: het gesprek zou meer over die dieper gelegen aspecten van onderwijskwaliteit moeten gaan. Dat vergt moed, en een zorgvuldig gesprek, omdat daar de persoonlijke dimensie bij betrokken moet worden (wat Geert Kelchtermans de ‘kwetsbaarheid‘ van het beroep van leraar noemt). Ben ik inspirerend als leraar? Hoe geef ik leerlingen vertrouwen? Hoe zit het met mijn bevlogenheid? Dat zijn echter wel de zaken waar het om gaat. En als leraren ruimte en ondersteuning krijgen om ook die kant van hun professie te ontwikkelen, zal de status van het beroep weer stijgen. Dan wordt weer duidelijk dat goed lesgeven iets anders is dan nauwgezet een methode volgen, maar dat daar veel meer bij komt kijken, om te beginnen een gebalanceerde persoonlijkheid.
Op langere termijn levert dat naar mijn idee de brede professionals op, die de beste garantie vormen voor de goede leerresultaten van leerlingen, binnen het smalle kwaliteitsperspectief.
Waar het nu om gaat is, dat dit niet de waarheid is, maar mijn visie op de zaak. Met dit causale schema kan ik in één plaatje een gedachtegang weergeven die ik in 500 woorden moet uitschrijven. Anderen kunnen deze gedachtegang nu in één oogopslag zien en hierop reageren. Daar nodig ik u dus ook graag toe uit: waar klopt mijn gedachtegang niet? Waar kan hij verbeterd worden?
Naar mijn idee levert Jutten met zijn boek (uit 2007 alweer) een belangrijke bijdrage aan de ‘nieuwe taal’, waartoe Kelchtermans een oproep deed, om zo niet alleen de smalle, maar ook de dieper gelegen, bredere aspecten van onderwijskwaliteit te benoemen. In het onderzoek dat ik met collega’s van het RdMC uitvoer, hoop ik hier volgend jaar concreet  mee te gaan werken. Niet alleen om zelf onderzoek mee te verrichten, maar ook om leraren zelf de middelen in handen te geven gerichter te reflecteren op hun eigen lespraktijk.
         

Een gedachte over “>Systeemdenken en causale lussen als basis voor de dialoog over onderwijskwaliteit

Geef een reactie

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.