Pijler 2: Middelen afbakenen. Vertrouwen en ruimte geven

Dit stuk is onderdeel van een serie. Lees hier de inleiding.

Weer begin ik met een filmfragment, waarschijnlijk wat bekender, het is een echte internet-viral. In dit fragment is te zien hoe een roltrap vastloopt, en mensen die erop staan zich geen raad meer weten. Ook de monteur, die gelukkig komt, komt vast te zitten op een roltrap. Het is hilarisch om te zien, omdat we allemaal zien dat ze gewoon kunnen lopen, ook al staat de roltrap stil.

 

Voor mij is het filmpje een mooie illustratie van het gegeven dat we vaak middelen voorschrijven, en dat mensen zich geen raad meer weten als het voorgeschreven middel niet werkt. We moeten dus niet het middel voorschrijven, maar mensen zelf hun weg laten kiezen. Hoe je dat stimuleert, daarover gaat een ander leuk filmje, de pianotrap.

Aan de schoolpraktijk ontleen ik het voorbeeld van de scholengroep die de ICT-dienstverlening centraliseerde. Dat zorgde voor inkoopvoordelen: op een paar honderd computers en smartboards kon je een mooie korting bedingen. Bij de koop werd een servicecontract afgesloten. Dat scheelde weer een duurdere ICT-ondersteuner, of het uitdelen van taakuren daarvoor aan leraren.

Maar wat nu als het smartboard het niet meer deed? Niemand op school wist meer hoe je dat moest herstellen. Of wisten het misschien wel, maar waagde het niet z’n vingers eraan te branden. Problemen die zelf gecreëerd werden vielen niet onder het contract en moesten extra betaald worden. De helpdesk van de ICT-leverancier beloofde dat er binnen 48 uur iemand zou komen, zo was het contract. Daar sta je dan als leraar met je lessen voor de dag. Alles goed voorbereid, en nu moet je weer improviseren.

Hier gaat het om ruimte en vertrouwen. De leraar die de ICT-ondersteuning er altijd bij deed, ervaart het als een motie van wantrouwen: “Heb ik het dan niet altijd goed gedaan? Dan zoeken ze het ook zelf maar uit.” Er is geen ruimte meer om het zelf op te lossen, door bijvoorbeeld een andere beamer erbij te halen, of een handige leerling in te schakelen. Het risico op extra kosten is te groot, en kostenbesparing was nu juist wat de algeme directie wilde bereiken.

De vraag is wat de school wilde voorkomen. Waarschijnlijk twee dingen:

  • Een betrouwbare ICT-voorziening op de scholen
  • Een handhaven van een kostenmaximum voor ICT ten opzichte van de uitgaven per leerling

Als de algemene directie zich had afgevraagd hoeveel op schoolniveau geregeld kon worden, om deze twee kaders te bereiken, had ze misschien gezien dat daar heel veel mogelijk was. Plus de bonus die ze terugkreeg aan eigenaarschap en vertrouwen op schoolniveau. Dan is de som snel gemaakt.

Zoals je merkt, heb ik het in dit voorbeeld niet over ‘doelen’. Meer precies gebruik ik het woord ‘kaders’. Dat heeft ermee te maken, dat in mijn optiek de schoolleiding niet de middelen moet voorschrijven, maar de kaders moet stellen, waarbinnen de leraren(teams) zelf hun middelen kunnen kiezen. Dat heeft weer te maken met het geven van ruimte voor initiatief, als noodzakelijke voorwaarde voor het ervaren van eigenaarschap en het afleggen van verantwoording.

Het afbakenen van middelen gaat over het benoemen van de zorgen die je hebt: wat wil je per se voorkomen? Benoem dat zo specifiek mogelijk en geef verder ruimte, vooraf, zodat je vertrouwen geeft.

In de voorbeelden die ik geef, zie je dat doelen die normaal gesproken in de schoolpraktijk gehanteerd worden, vaak twee elementen bevatten. Een element van ‘doel’ en een element van ‘middel’. Pas als we die goed uit elkaar trekken, kun je goed zien, waar je op kunt sturen. Je kunt hiermee oefenen, door als team de volgende vragen te stellen:

  • Stap 1: Wat is een speerpunt dit jaar?
  • Stap 2: Wat wil je met dit speerpunt bereiken bij leerlingen?

Dit is de vraag naar de Doelen, zie hiervoor Pijler 1. Onderschat deze vraag niet! Het kan nodig zijn hier wat langer over te praten. Leg ook de verbinding met de kernwaarden voor onderwijs van je school.

  • Stap 3: Wat wil je hierbij absoluut voorkomen?

Deze vraag bepaalt welke middelen je vooraf wilt afbakenen. Het gaat hierbij in eerste instantie om wettelijke regels, financiële kaders, afspraken op school- of bestuursniveau. Maar ook hierbij spelen kernwaarden een belangrijke rol. Het kan ook gaan om ethische kaders, wat op jullie school onfatsoenlijk, of pedagogisch niet te verantwoorden vinden.

Door deze oefening te doen, kun je erachter komen, dat veel beleid waar scholen mee worstelen, zich vooral richt op middelen, en veel minder op de achterliggende doelen. Er zijn veel regelingen waar scholen aan moeten voldoen (onderwijstijd, lessentabel, Passend Onderwijs, rendementseisen inspectie). Het risico bestaat dat je die als doelen op zich gaat zien. De tweede stap zorgt ervoor dat je als school (en team) ook in de gaten houdt wat je zelf wil bereiken in je onderwijs.

Over beide aspecten, Doelen en Kaders, wordt vervolgens verantwoording afgelegd door de professionals. Zij hebben (als het goed is) keuzes gemaakt en initiatief genomen. Daarover leggen ze verantwoording af, door onderbouwing te geven van hun aanpak en resultaat. Dat is de start voor de dialoog. Daarover gaat het volgende deel in deze serie.

Lees verder: Pijler 3: Verantwoording. Dialoog als sluitstuk en begin.

         

2 gedachten over “Pijler 2: Middelen afbakenen. Vertrouwen en ruimte geven

  1. Erg herkenbaar dat middelen doel geworden zijn en de essentie van het primaire proces verloren kan gaan aan de beheersing van de middelen die we eromheen hebben gezet.
    Wat mij intrigeert is de vraag hoe organisaties, die gebukt gaan onder enorme regeldruk van buitenaf, de transitie terug naar de kernwaarden kunnen starten.

    1. Beste Sander, dank voor je reactie. Je vraag intrigeert mij ook. Ik heb er wel wat ideeën over, en zal in een epiloog er nog op ingaan. Het is een langzaam en kwetsbaar proces in ieder geval, makkelijke oplossingen zijn er niet.

Geef een reactie

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.