Korthagen en het reflectietekort

Studenten op lerarenopleidingen houden niet van reflecteren. Het is algemeen bekend. En dat vind ik erg jammer, omdat ik, met alle wijsgeren op wiens schouders ik sta, zelfkennis het begin van echte wijsheid vind. En voor zelfkennis zul je moeten blijven reflecteren, tot het bittere einde toe.

Voor Meso Magazine schreef ik vandaag een boekbespreking van Leren van binnenuit, een veelgebruikt boek op lerarenopleidingen. Het is geschreven door Fred Korthagen en Bram Lagerwerf en het is de belangrijkste publicatie waarmee het belang van (kern)reflectie de lerarenopleidingen binnenkomt. Ik had het al eens eerder ingekeken en iets beviel me er niet aan, maar ik kon er nog niet goed de vinger achter krijgen, wat dat was.

Totdat ik vandaag een ingeving kreeg, wat er aan schort in het boek. Het punt is namelijk, dat de ‘diepe kernreflectie’, die door Korthagen en Lagerwerf als het hoogste goed wordt beschouwd, in het boek niet uit de verf komt. Het boek is geschreven in een perfecte schoolboekenstijl met duidelijke indeling in hoofdstukken, paragrafen en subparagrafen, met genummerde voorbeelden en opdrachten, kadertjes in een kleurtje, verdieping voor slimmeriken en herhaling van de kernpunten op het eind van het hoofdstuk. Perfect studeerbaar, zonder verrassingen, fouten of moeilijke stukken. Net als het echte onderwijs. Toch?

Nee, niet dus. Vanavond las ik dit stuk, een openhartige bespiegeling op het weblog The Crowd. Onderwijs gaat over kwetsbaar zijn, jezelf durven laten zien, openstaan voor wat je (nog) van anderen kunt leren, hoe pijnlijk dat soms ook is. Het boek van Korthagen en Lagerwerf is te glad, te áf, en daardoor zelf te weinig kwetsbaar, te veel een schoolboek met de impliciete boodschap: ‘Doe het nu maar zo.’

Echte kernreflectie, die raakt aan je persoonlijke en professionele identiteit, op datgene waar je ten diepste voor staat, is een wederkerig proces. Dat vraagt moed, en voor de hand liggende, maar heel lastig in de praktijk te brengen vaardigheden als luisteren, erkennen, benoemen en verzoenen. Die wederkerigheid missen studenten in hun opleiding. Zij schrijven wel reflectieverslagen, maar krijgen daar nauwelijks feedback op. Daar hebben docenten namelijk geen tijd voor. Die halen het door de anti-plagiaatmachine en vinken af dat het ‘voldaan’ is.

Zo wordt kernreflectie, zoals het nu in de praktijk wordt gebracht, het tegendeel van wat het wil zijn: een kunstje, dat niet tot werkelijke verandering ‘van binnenuit’ leidt. Om daar aan voorbij te gaan, is het niet voldoende om, zoals Korthagen en Lagerwerf doen, te stellen dat de coachingsvaardigheden van de lerarenopleiders op niveau moeten worden gebracht. Dan blijf je weer aan de buitenkant, kom je niet tot de kern van de ‘ui’.

Je kunt anderen pas echt helpen die diepere reflectie te bereiken, als je laat merken dat je die niveaus zelf kent, weet hoe het daarbij bij jezelf mee staat, en dat je daarmee om kunt gaan. Dat geeft de veiligheid voor de ander om met je mee te gaan, en een stapje dieper te kijken bij zichzelf. Korthagen laat dat zelf niet zien. De auteur van het bovengenoemde weblog wel. Dat is het verschil. Daarom raakt mij dat blog wel, en het boek van Korthagen, hoe zeer ik het inhoudelijk gezien ook met hem eens kan zijn, niet. En daarom gaat het op veel lerarenopleidingen ook mis, ben ik bang. Het zou interessant zijn als Korthagen daar zijn licht nog eens op zou laten schijnen.

         

2 gedachten over “Korthagen en het reflectietekort

  1. Hoi Hartger, ik denk dat je het zeer de moeite waard zou vinden een training kernreflectie van Fred Korthagen zelf mee te maken. Wat het boek ‘leren van binnenuit’ blijkbaar niet met je doet, is je raken. Als ik je goed begrijp blijf jij, en volgens je kritiek ook de gebruiker van dat boek, daardoor op tweede orde leren hangen: nieuw repertoire voor oude en nieuwe situaties. In dit geval reflectierepertoire. Dat dan op de opleiding, als het als dagelijkse kost wordt opgedist, zelfs verwordt tot ‘meer van hetzelfde’:’ o nee, niet weeer reflecteren, ja nou weten we het wel hoor!!!’ Eerste orde leren dus.
    Zelf heb ik inmiddels vier keer een training gedaan bij Fred, juist omdat hij me als trainer zo raakt met zijn mengeling van bijzonder hoge ambachtelijkheid als trainer en coach (misschien zou jijzeggen op het gladde af) en diepe persoonlijke betrokkenheid. Na zo’n training lees ik het boek anders, is het een waardevol handboek geworden. Misschien ligt het niet aan Korthagen en Lagerwerf, dat lerarenopleidingen van reflectie een kunstje hebben gemaakt? Misschien zouden de lerarenopleiders zelf de competentiebijbels en kennisbases wat meer links kunnen laten liggen en, al dan niet daarin gesterkt door een training van Korthagen, ruimte kunnen maken voor leren van binnenuit? Als ze dat doen, zullen ze in staat zijn jou te raken zoals Michel van Ast dat in zijn column – herkenbaar – ook heeft gedaan! Groeten Ady @Adyhoi

  2. Dank voor je reactie Ady. Ik ben wat kort door de bocht, Korthagen is niet natuurlijk in zijn eentje verantwoordelijk voor het mislukken van reflectie in de lerarenopleidingen. Daar zijn meer factoren de oorzaak van. Waar het me om gaat is dat ik in het boek van Korthagen onvoldoende teruglees hoe lastig, spannend en ongrijpbaar een goede interactieve reflectie kan zijn; en hoeveel dat vraagt van een opleider-leraar en evengoed van een leraar-leerling relatie. Dat vraagt een zekere bescheidenheid, vind ik, een erkenning dat we daarin altijd net zo goed lerende, als ‘meester’ zijn. Dat zie ik niet bij Korthagen terug, en daarin vind ik dat hij, wat het boek betreft althans, tekortschiet. Niet om te gaan jij-bakken, maar vanavond las ik een tweet van hem die ik daar een voorbeeld van vind: je kunt niet over jezelf van te voren zeggen dat je een ‘inspirerende avond’ gaat verzorgen. Of het inspirerend is, weet je pas achteraf, en alleen omdat je deelnemers dat tegen je gezegd hebben. Een leraar weet ook niet of het hem lukt morgen weer een les vol energie te verzorgen. Dat is iedere keer weer afwachten, en iedere keer weer bijzonder als het tóch lukt. En dat is de kwetsbaarheid van het beroep.

Geef een reactie

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.