Verantwoordelijkheid, macht, vertrouwen en gezag

Hier denk ik al een tijdje over na. Nu deel ik het maar eens met de wereld. Benieuwd naar reacties. Misschien vinden jullie het wel wartaal, of onzin. Dan hoor ik dat graag. Liever nog hoe ik het dan kan verhelderen. Het gaat over hoe verantwoordelijkheid en macht bij elkaar horen.

Er wordt wel eens gezegd: “Integriteit is het goede doen, ook als niemand kijkt.” Op dezelfde manier zou ik willen zeggen:

Verantwoordelijkheid is terugkomen op wat je beloofd hebt, ook als niemand daarom vraagt.

Dat is nogal wat. Dat is best moeilijk, vind ik zelf. Liever ben ik gericht op datgene waar ik mee weg zou kunnen komen. Dat wil zeggen: ik kom soms liever niet terug op wat ik beloofd heb, zeker niet als ik het niet na kan komen. Er zijn ook mensen, die er goed in zijn om nooit wat te beloven. Die nemen dus ook geen verantwoordelijkheid. Maar daarover een andere keer. Nu een stap verder gedacht.

Macht is de mate waarin je zelf kunt bepalen hoe en wanneer je je verantwoordt.

Macht is dus niet in de eerste plaats iets waarmee je mensen kunt beïnvloeden. Want we kunnen allemaal mensen beïnvloeden. Het kenmerk van macht is, dat we kunnen kiezen of, wanneer en hoe we ons daarover publiekelijk verantwoorden.

Als je macht in die zin hebt, moet je daar dus zorgvuldig mee omgaan. Het betekent ook dat iedereen wel een beetje macht heeft, als je tenminste niet in een totalitaire staat als Noord-Korea leeft. Want iedereen kan wel een beetje ‘sjoemelen’ met zijn verantwoordingsplicht. En nu weer een stap verder.

Hoe meer je de mate waarin je je verantwoordt in verhouding staat tot de macht die je hebt, hoe meer gezag je krijgt.

Gezag is wat je nodig hebt om leiding te geven. Gezag kun je opbouwen, als jij laat zien, dat je ervoor kiest om verantwoording af te leggen, ook als niemand je daartoe dwingt. Je geeft zelf, als ‘vrij handelend mens’, als autonoom wezen, een antwoord. Als je je ‘verantwoordt’, alleen maar omdat je dat moet, en alleen als het jou uitkomt, dan handel je niet autonoom en geef je feitelijk geen antwoord, op z’n hoogst een nietszeggend antwoord.
Anderen zien dat je niet autonoom bent, en kennen je geen gezag toe. Je bent onbetrouwbaar voor anderen, omdat ze niet weten wanneer ze van jou verantwoording kunnen verwachten, en welke criteria jij dan hanteert om te bepalen wat ‘goed’ is. En dat is de volgende denkstap.

Gezag is macht waarop vertrouwd wordt.

En met je gezag, kun je ieders macht laten groeien. Daarvoor moet ik nog een kleine tussenstap zetten. Want voor groei is vertrouwen nodig, anders durven mensen dat niet aan. En als je vertrouwen wilt kunnen geven, dan zul je eerst zelf betrouwbaar moeten zijn. Daarmee, laatste stap:

Vertrouwen geef je door consequent te zijn in de criteria die je hanteert voor ‘het goede’, ook als jou dat zelf op dat moment niet goed uitkomt.

Samengevat. Hoe vaker je terugkomt op wat je beloofd hebt, ook als niemand daarom vraagt, en hoe consequenter je bent in de criteria die je hanteert bij je verantwoording, hoe meer vertrouwen je zult krijgen van anderen. Omdat je betrouwbaar bent in wanneer en op grond van welke criteria jij verantwoording aflegt over de macht die je bezit.

Vertrouwend op, en geïnspireerd door jouw gezag, zullen anderen integer durven zijn, en zullen zij verantwoording durven afleggen, ook als daar niet om gevraagd wordt. Zo ervaren anderen steeds meer ruimte om zelf initiatieven te nemen en daarover verantwoording af te leggen. Zo wint iedereen aan macht én aan gezag.

En, het werkt ook andersom. Als jij nooit terugkomt op wat je beloofd hebt, en niet duidelijk bent over de criteria die je hanteert, zullen mensen je niet vertrouwen. Dan zullen ze ook geen initiatieven nemen, en ook geen verantwoording willen afleggen. Alleen als ze echt niet anders kunnen. En dan het liefst op een nietszeggende manier.

Dus als je als leidinggevende je afvraagt, waarom mensen zo weinig initiatieven nemen, en waarom je zo weinig hoort over wat er eigenlijk aan de hand is; dan moet je misschien beginnen met zelf verantwoording af te leggen. Ook als niemand daarom vraagt.

         

6 gedachten over “Verantwoordelijkheid, macht, vertrouwen en gezag

  1. Dag Hartger,
    Ik heb met veel plezier het boek van Thijs Homan ‘het et-cetera principe’ gelezen. hoofdstuk 8 gaat over macht. Ik had dat hoofdstuk eerst over geslagen, maar later ben ik er toch in begonnen. In de paragraaf ‘Hoe doen we het dan?’ schrijft Homan : Wil je in relatie met iemand blijven dan kun je niet zomaar doen wat je hart je op enig m0ment ingeeft. Relaties maken daarom dingen mogelijk, maar perken ook in. Je bent immers in een bepaalde mate afhankelijk van de ander. Andersom geldt dit natuurlijk ook; ook die ander is in een bepaalde mate voor diens doelstellingen afhankelijk van jou. Juist die relationele afhankelijkheid is de basis voor de relationele machtsbalans die zich in elke relatie en interactie aftekent.
    In plaats van over verantwoorden zou je het ook over betekenisgevende interacties kunnen hebben als je het over macht en gezag hebt. Wat mij betreft gaat leiding geven in ieder geval over gesprekken voeren, met elkaar betekenis geven, elkaar proberen te begrijpen en zo verder komen in het proces waarmee je bezig bent. Bijvoorbeeld in een school.

  2. Wat een mooie gedachtengang!
    Toevoeging: Verantwoordelijkheid nemen is pro-actief en gericht op de toekomst, anders dan bij verantwoording afleggen dat terugblikt op een actie.
    Om verantwoordelijkheid te durven nemen voor een nieuwe stap heb je in het verleden waarschijnlijk zoveel vertrouwen opgebouwd door verantwoording af te leggen, dat deze stap voorwaarts door de omgeving wordt geaccepteerd en vertrouwd (misschien zelfs toegejuicht) omdat je hebt gedemonstreerd een betrouwbaar en gewetensvol persoon te zijn.

  3. Prachtig stuk, Hartger. En interessante gedachtensprongen die je maakt. Het zet me zeer aan ‘t denken en prikkelt om er het gesprek over aan te gaan. De manier waarop je ‘macht’ definieert (‘Macht is de mate waarin je zelf kunt bepalen hoe en wanneer je je verantwoordt.’) spreekt me wel aan, ondanks mijn lichte aversie tegen het woord. Waar ik nog wat op blijf haken is de zin ‘En met je gezag, kun je ieders macht laten groeien.’ Betekent groeiend gezag dan dat je in hogere mate zelf kunt bepalen hoe en wanneer je je verantwoordt? Ik vraag me af of dat nastrevenswaardig is. Waarom zouden we iemand ‘macht’ willen laten groeien? Lijkt me zeer de moeite waard om eens over door te praten. In je samenvatting kan ik me vervolgens overigens wel helemaal vinden. Daar gaat het over het gebruik van macht, en niet over het vergroten ervan.

  4. Dag Frank, ook een heel goede reactie! Dankjewel. Bij het nalezen vond ik dat zelf ook wat paradoxaal wat ik daar schrijf. Ik ben er nog niet uit. Misschien bedoel ik daar wel ‘invloed’. Groeiend gezag betekent dat ieders invloed kan toenemen.
    Waar ik naartoe wil, is dat macht (of dus: invloed) vaak wordt gezien als een ‘zero sum game’. Als de een wat meer macht verovert, gaat dat automatisch ten koste van de ander. Ik denk dat dat niet zo werkt. Het kan zo zijn, als je het goed doet, dat ieders macht/invloed toeneemt. Of, als je het verkeerd doet, dat ieders macht/invloed afneemt.
    Kortom, we zijn er nog niet uit 🙂

Geef een reactie

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.