Driepositiereflectie: een werkvorm in vijf stappen

In mijn vorige bericht heb ik geschreven over de fysieke dimensie van reflectie. Daar gaf ik het voorbeeld van het vierstoelenmodel van collega Corma Ruijgrok, wat zij gisteren presenteerde op de Velon-conferentie. De afgelopen jaren heb ik zelf geëxperimenteerd met een vorm van reflectie, die ik de ‘driepositiereflectie’ noem. Ik ben niet zo sterk in fancy titels, dus als iemand een beter idee heeft, houd ik me aanbevolen. In dit bericht wil ik uitleggen wat die vorm van reflectie inhoudt, en wil ik iedereen uitnodigen er zelf mee aan de slag te gaan.
In essentie is de driepositiereflectie erop gericht om het reflectieproces in de fysieke ruimte uit te spelen ofwel te verbeelden. Het is mijn ervaring, dat het kiezen van posities in de ruimte het veel makkelijker maakt een bepaalde ervaring op te roepen, inclusief de gevoelens die daarbij horen. En dat gevoelens belangrijk zijn bij reflectie, daarover schreef ik gisteren.


Een volgend uitgangspunt van deze reflectie, is de verbinding tussen hoofd, hart en handen. Ofwel de cognitieve, emotionele en fysieke dimensie. Ook daarover schreef ik gisteren. Die verbinding komt op verschillende momenten terug, ik zal dat, waar van toepassing, even aanstippen.
Een laatste uitgangspunt is de dialoog als kern van deze reflectie, zowel intern van degene die reflecteert, als extern, met de begeleider en/of andere deelnemers aan de reflectie. Een minimum aantal deelnemers is 2, een maximum is er niet echt, maar voor de veiligheid van het proces zal de groep niet te groot moeten zijn.
De reflectie bestaat uit de volgende 5 stappen.

Stap 1: Kies een aanleiding voor de reflectie en vertel erover

De eerste stap is het kiezen van de aanleiding voor de reflectie. Dit dient een zo concreet mogelijke situatie te zijn, waarover degene die reflecteert, twijfelt. De situatie kan in het verleden, of de (nabije) toekomst liggen, de twijfel is het liefst nog steeds actueel. Het hoeft geen groot, zwaar probleem te zijn, het kan ook een klein moment van twijfel zijn geweest.
De begeleider of anderen in de groep helpen degene die reflecteert om het moment van twijfel zo precies mogelijk te beschrijven. Zoom in op het moment: wie zei wat, wat gebeurde er, wat ging er aan vooraf, en wat ging er door je heen, precies op dat ene moment? Het kan ook om een moment in de toekomst gaan, als je je maar zo concreet mogelijk kunt voorstellen hoe dat moment eruit ziet. Bijvoorbeeld een gesprek waar je tegenop ziet, of de kennismaking met een nieuwe klas. Beschrijf het zo beeldend mogelijk, alsof je het met een videocamera hebt opgenomen, en tegelijk zoveel mogelijk zonder oordeel.
De begeleider heeft hier een belangrijke rol: het concreet maken van het moment van twijfel is cruciaal voor de kwaliteit ervan. Dit concreet beschrijven, is een van de aspecten van de fysieke dimensie van reflectie, en waar vaak te snel overheen gekeken wordt. Een te algemene casus om op te reflecteren (‘ik voel me vaak onzeker als ik voor de klas sta’) biedt te weinig houvast om te onderzoeken wat er aan de hand is (‘de eerste les na het weekend vind ik lastig, zeker in klas 3a, omdat het daar al een paar keer mis is gegaan’).

Stap 2: Identificeer de ‘stemmen’ die een rol spelen

Van de persoon die reflecteert, wordt vervolgens gevraagd na te gaan welke ‘stemmen’ in zijn of haar hoofd een rol spelen bij deze twijfel. De twijfel kun je concreet maken door ze te zien als verschillende stemmen, die misschien ooit gevoed zijn door personen uit de omgeving (ouders, partner, vrienden, docenten van de opleiding, collega’s), maar het kunnen ook andere ‘stemmen’ zijn, die minder specifiek aan een andere persoon gekoppeld zijn. Welke innerlijke dialoog is er gaande? Degene die reflecteert, kiest de drie belangrijkste uit.
Dit is de eerste stap om de cognitieve dimensie van reflectie te verbinden met de fysieke. De tweede stap volgt hierna.

Stap 3: Representeer de stemmen met symbolen in de ruimte

Vervolgens worden zowel het moment van twijfel, als de drie stemmen, gerepresenteerd door symbolen op de grond. Dat kunnen vellen papier zijn, maar ook ieder ander tastbaar symbool, bijvoorbeeld een stoel, net wat voorhanden is. In het midden ligt het moment van twijfel. Daaromheen worden drie andere posities uitgebeeld, bijvoorbeeld weer door vellen papier, op zo’n 1 à 2 meter afstand van het moment van twijfel.
De persoon die reflecteert gaat in het midden staan, en beschrijft nog eens zo concreet mogelijk het moment van twijfel. Vervolgens neemt de persoon die reflecteert telkens een van die posities in, en beschrijft vanuit die stem wat hij ziet. Hoe kijkt hij of zij vanuit die specifieke stem naar het moment van twijfel? Bijvoorbeeld: wat zou je partner erover zeggen? Je docent van de opleiding? Of jijzelf als ervaren docent over 10 jaar?
De innerlijke stemmen, ofwel de gedachten, die de cognitieve dimensie van reflectie vormen, worden zo in de fysieke dimensie gerepresenteerd. Vervolgens, door de innerlijke posities, die samenhangen met die stemmen, letterlijk in te nemen, ontstaat er een sterker gevoel van inleven in die positie. Emoties die samenhangen met de inhoudelijke boodschap worden door degene die reflecteert daardoor sterker ervaren.
Zo biedt de fysieke dimensie een goede ingang op de belangrijke emotionele dimensie, die samenhangt met de gedachten op de cognitieve dimensie.

Stap 4: Respons: het uitspelen van de innerlijke dialoog

Nu komt er een belangrijke stap. De persoon die reflecteert, stapt terug in het midden, op het moment van twijfel, en geeft respons aan ieder van de drie stemmen. Wat zou je  antwoord zijn, op wat de stemmen je te zeggen hebben? Probeer zodanig te formuleren, alsof je de ander, die stem in jezelf, echt aanspreekt. Dus niet vertellen over je antwoord aan de groep, maar echt het antwoord geven. Daarvoor kunnen de symbolen helpen: kijk naar het stuk papier op de grond, of de stoel die is neergezet, en praat daar tegen.
Door op deze manier terug te praten, wordt de innerlijke dialoog expliciet gemaakt en hoort degene die reflecteert duidelijk wat hij of zij zelf denkt en wat er in hem of haar omgaat. Dit bewustzijn van de eigen gedachten en gevoelens is een heel belangrijke stap om er anders mee om te gaan.
Ook hierbij helpt het uitspelen van de dialoog in de fysieke dimensie weer, om goed te ervaren welke gevoelens (emotionele dimensie) een rol spelen bij het uitspreken van bepaalde gedachten (cognitieve dimensie). Als je deze dialoog zittend op een stoel zou doen, zonder van je plaats te komen, zul je veel minder goed die emotionele dimensie kunnen ervaren.

Stap 5: Terugblik

Tot slot stapt degene die de reflectie heeft ondergaan, uit de opstelling en benoemt welk nieuw inzicht hij of zij heeft opgedaan. Als hij of zij dat wil, kunnen de andere deelnemers en de begeleider nog feedback geven.

Beschouwing

Op deze manier wordt de innerlijke dialoog van de reflectie in de fysieke ruimte gepresenteerd en ‘uitgespeeld’. Dat maakt dat de persoon die reflecteert, zich er meer bewust van wordt en ook beter kan nagaan, wat hij of zij ermee wil.
Andere voordelen zijn, dat bij deze vorm er een sterke mate van eigen regie ligt op het reflectieproces bij degene die reflecteert. Niet een vaste set vragen is de leidraad, maar de eigen ervaring, en de zelf gekozen representaties van de posities in de innerlijke dialoog. Het is bovendien een speelse vorm, die leuk is om te doen met elkaar. De anderen zijn deelgenoot van het proces, kunnen helpen en feedback geven.
Er valt veel te vertellen over de theoretische achtergronden van deze werkvorm. Ik heb natuurlijk niet alles zo maar zelf bedacht. Die achtergronden ben ik aan het uitwerken in een paper, dat ik nog eens ergens hoop te publiceren. Heb je hierover vragen, laat het me weten.

Evaluatie-onderzoek

Ik heb hier nu een paar keer mee gewerkt, en heb telkens heel positieve reacties gekregen. Ik ben benieuwd of meer mensen met deze vorm van reflectie aan de slag kunnen of willen gaan. Daar hoor ik dan graag weer reactie op, om de aanpak te kunnen verbeteren. Je reactie kun je kwijt op dit evaluatieformulier. Maar je kunt me natuurlijk ook gewoon mailen. Alvast bedankt voor je medewerking!

         

2 gedachten over “Driepositiereflectie: een werkvorm in vijf stappen

  1. Henk Procee heeft ook mooie dingen over reflectie geschreven – kantiaanse reflectie, zogezegd. Zoek maar eens na 🙂
    grtz
    Alderik

Geef een reactie

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.